Το κείμενο που ακολουθεί, το οποίο ελπίζω να
μετέφρασα επαρκώς, είναι απόσπασμα από το βιβλίο της Barbara Balzerani « Γράμμα
στον Πατέρα μου», που κυκλοφόρησε το 2020. Το απόσπασμα δημοσιεύτηκε, για πρώτη
φορά, με τίτλο: « Φρένο Ασφαλείας» από τον ιστότοπο macchina, στις 5 Μαρτίου 2024, μια ημέρα, δηλαδή, μετά τον
θάνατο της . Η Barbara Balzerani, όπως είναι γνωστό, υπήρξε μέλος των Ερυθρών
Ταξιαρχιών, συνελήφθη το 1985, καταδικάστηκε σε πέντε φορές ισόβια για την
υπόθεση Moro και αποφυλακίστηκε μετά την έκτιση ποινής κάθειρξης 25 χρόνων. Το βιβλίο αποτελεί μια φανταστική συνομιλία
με τον πατέρα της, βιομηχανικό εργάτη, που έχει πεθάνει. Ο τίτλος του συγκεκριμένου
αποσπάσματος « freno d’ emergenza», δηλαδή φρένο ασφαλείας, παραπέμπει, αφενός, στην
Μπενγιαμινική προβληματική της καταστροφικότητας της καπιταλιστικής προόδου και
την επείγουσα ανάγκη τραβήγματος του φρένου πριν την οριστική συντριβή και
αφετέρου στην κατάσταση έκτακτης ανάγκης ( stato d’ emargenza), που επιβλήθηκε στην Ιταλία στα μολυβένια χρόνια, κατά
διάρκεια των οποίων η Balzerani είχε ενεργή πολιτική
συμμετοχή, ως μέλος της Lotta Continua, αρχικά και των Ερυθρών Ταξιαρχιών, αργότερα. Το βιβλίο και το συγκεκριμένο απόσπασμα
επικεντρώνεται, κυρίως, στην καταστροφική κυριαρχία του παγκόσμιου καπιταλισμού
και στην γενικευμένη επικράτηση μιας κουλτούρας παραγωγισμού, που βασίζεται στην
αδιέξοδη «λογική» της συσσώρευσης για την συσσώρευση, αδιαφορώντας για τις καταστροφικές
συνέπειες που δημιουργεί, όπως η αύξηση των ανισοτήτων και η περιβαλλοντική
καταστροφή. Μεγάλο μέρος του βιβλίου καταλαμβάνει η κριτική της Balzerani, στην μετατροπή της επιστήμης και της τεχνολογίας,
που βρίσκονται υπό τον απόλυτο έλεγχο του κεφαλαίου, σε instrumenta της κεφαλαιακής
θανατοπολιτικής. Οι εναλλακτικές, σε όλα τα παραπάνω, βρίσκονται στην
διατήρηση, υπαρχόντων, και στη δημιουργία, καινούργιων, τόπων ( κοινωνικών,
ταξικών, πολιτισμικών) που εκφεύγουν από την κυριαρχία του κεφαλαιακού
πανεποπτισμού και λειτουργούν ως γραμμές διαφυγής
Σωτήρης Ασημιάδης.
ΦΡΕΝΟ ΑΣΦΑΛΕΙΑΣ
Ας παίξουμε ένα άλλο
παιχνίδι. Ας δοκιμάσουμε να αλλάξουμε την οπτική γωνία, « σκάβοντας» πέρα από το πέπλο που καλύπτει ότι είναι κρυμμένο
πίσω από την αναπαράσταση μιας
παραγωγής, στην οποία εργάτες, ανταλλάξιμοι και χωρίς φωνή,
προορισμένοι μόνο για έργα συντήρησης,
βρίσκονται στην υπηρεσία μηχανών που μιλούν μεταξύ τους. Σαν οποιοδήποτε πράγμα χρήσιμο για την ζωή
μας να μην αποτελούνταν από κομμάτια προερχόμενα από εργατικά χέρια που εξάγουν
μέταλλα και είναι προορισμένα για την παραγωγή προϊόντων υψηλής τεχνολογίας, που δουλεύουν στις γεωτρήσεις ή
κάτω από τον ήλιο στις αλυκές, που κατασκευάζουν κομμάτια τα οποία μοντάρονται αλλού, που
παράγουν τρόφιμα, δρόμους, γέφυρες και σκαρφαλώνουν στις σκαλωσιές, που κρατούν
ακόμα ανοιχτές μικρές βιοτεχνίες. Από
άλλα εργατικά χέρια που ανακυκλώνουν
απορρίμματα, παραδίδουν προϊόντα στα σπίτια, μεταφέρουν, μαζεύουν ντομάτες,
καθαρίζουν σπίτια, κουζίνες εστιατορίων, φροντίζουν ηλικιωμένους, προσφέρουν
υπηρεσίες χαμηλού κόστους, όχι πια δημόσιες, απασχολούνται σε επικίνδυνες και
κακοπληρωμένες θέσεις επισφαλούς εργασίας. Ένας στρατός, δηλαδή, που «θρέφει»
την άυλη οικονομία η οποία δεν είναι σε θέση να κατασκευάσει τίποτα, αλλά
ελέγχει και σχεδιάζει τις επιλογές όλων. Στη σκιά της παραγωγικής πυραμίδας
«φυτρώνουν» τρόποι παραγωγής και ζωής με τους οποίους οι νέες τεχνολογίες δεν
έρχονται σε επαφή και τους οποίους δεν μπορούν
ούτε καν να αναγνωρίσουν.
Που δεν είναι σε θέση να αποκωδικοποιήσουν τους κώδικες τους, ούτε να
τους εντάξουν στους καταλόγους πωλήσεων τους. Όσων βρίσκονται στο περιθώριο των χρηματιστικών
ροών και γίνονται πρώτη ύλη της βίας της αστυνομίας , τoυ στρατού και των δικαστηρίων. Που αντιστέκονται στις ψευδαισθήσεις
μιας ομαλοποιημένης κυβερνησιμότητας. Που υπερασπίζονται την αορατότητα τους
στην εξουσία και την εσωτερικότητα τους στις παραφωνίες της συλλογικής ζωής,
συσχετισμοί δύναμης και γραμμές διαφυγής ταυτόχρονα. Ακριβώς τώρα που όλα
φαίνονται χαμένα είναι ίσως η καλύτερη στιγμή για να ανακαλύψουμε ευκαιρίες
απελευθέρωσης από τα φετίχ της παραγωγικίστικης παντοδυναμίας και να
επανιδιοποιηθούμε μια ζωή σχέσεων που
υπολογίζει την ανθρώπινη ευαλωτότητα, την ψευδαίσθηση της αυτοσυντήρησης και
την συλλογική δημιουργική ικανότητα ως πραγματικό μέτρο της εποχής μας.
Απελευθέρωση από τον δεσποτισμό των
αποκομμένων ακαδημαϊκών γνώσεων και της
έρευνας, με μοναδικό κριτήριο την
χρηματοδότηση από τις μεγάλες εταιρίες. Στους ελεύθερους χώρους από την τρέλα
της συσσώρευσης, διαμέσου της μνήμης των ηττημένων. Έλα , πάμε επιτέλους μαζί
στη Νάπολη, στα δρομάκια του Pallonetto. Μου
έλεγες πως θα με πήγαινες να φάμε στην παλιά συνοικία των ναυτικών. Αν και όλα
έχουν αλλάξει η ουσία έχει μείνει η ίδια. Πόσες φορές μου μίλησες για αυτά! Μου
έλεγες ότι σε μερικά σημεία είναι δύσκολο να διακρίνεις ακόμα και τον ήλιο, που
μοιάζει σαν οι τελευταίοι όροφοι των
σπιτιών να τον αγγίζουν . Δεν θα μπορούσες να φανταστείς ποτέ τις
συνέπειες της ασφυκτικής κατάστασης αυτών των καιρών, στους οποίους τα τηλέφωνα
που έχουμε μαζί μας μας προμηθεύουν και τους χάρτες της πόλης και οδηγούν τα
βήματα μας και στο τέλος μας πηγαίνουν στον προορισμό μας. Σ’ αυτά τα δρομάκια,
όσο σοφιστικέ κι αν ακούγεται, το μάτι του μεγάλου αδελφού παραμένει τυφλό.
Είναι η πρακτική επιβεβαίωση εκείνου που λέγεται για τους χάρτες, ότι δεν
ταυτίζονται δηλαδή με τον χώρο που
αναπαριστούν. Και δεν ταυτίζονται γιατί το ψάξιμο ενός προορισμού είναι, ταυτόχρονα, δημιουργικός τρόπος σκέψης και ανθρώπινη
σχέση. Να κοιτάζεις γύρω, να θυμάσαι, να ρωτάς, να γυρίζεις πίσω, να κάθεσαι
στο μπαρ για να πιείς έναν καφέ, να μοιράζεσαι πληροφορίες. Μια δεξιότητα, που
η παθητικότητα ενός ματιού κολλημένου σε μια οθόνη και ενός αυτιού που ακούει
μια μεταλλική φωνή, απονεκρώνεται και μακροπρόθεσμα εκφυλίζεται. Ένας
εξαναγκασμός στον οποίο πρέπει να αντισταθούμε για χάρη της ψυχικής μας υγείας,
γιατί ο εγκέφαλος μας είναι εκείνο το ζωντανό σύστημα που την τροφοδοτεί και που
παρόλες τις τόσο προβεβλημένες
επιστημονικές κατακτήσεις, εξελίσσεται με πολύ πιο αργούς ρυθμούς και,
για καλή μας τύχη, τρέφεται ακόμα από
μια γνωστική ικανότητα που βασίζεται στην κοινωνικοποίηση των εμπειριών, στις
δοκιμασίες, στα λάθη και στις αποτυχίες.
Στο μεταξύ όσο περισσότερο χώρο παραχωρούμε στην τεχνολογική
εξειδίκευση, τόσο περισσότερο μειώνονται
οι ικανότητες προσαρμογής μας στις
πιέσεις των άλλων περιβαλλοντικών
στοιχείων. Ίσως όμως στο περιθώριο του πρώτου κόσμου, στις περιφέρειες του,
ανάμεσα στους « μη κανονικούς», στους παράνομους και απρόβλεπτους, είναι πιο
εύκολο να βρούμε τις ευκαιρίες για να αποκαταστήσουμε τη ζημιά που προκαλούμε
παραδιδόμενοι στην εξουσία της επιστήμης, νοούμενης ως μια άλλη μορφή εκκλησιαστικής πίστης, μια
άλλη απόλυτη αλήθεια, μια άλλη υπερβατική
οντότητα. Μιας επιστήμης ανίκανης
να προσδιοριστεί ιστορικά ως καθολικό όργανο γνώσης , αλλά εγκλωβισμένης στο
δικό μας μέρος του κόσμου, που ποτέ δεν απελευθερώθηκε από τα συμφέροντα
της μεγάλης βιομηχανίας. Εάν ήμασταν σε
θέση να σχετικοποιήσουμε την κεντρικότητα της γνώσης μας δεν θα είχαμε
αμφιβολίες πάνω στο ποιος διεξάγει τους πιο ριζοσπαστικούς αγώνες ενάντια στην
διακινδύνευση του κοντινού μέλλοντος του πλανήτη. Όχι βέβαια η καταστροφική
στρατηγική που αποζητά λύσεις εντός της
ίδιας οικονομικής λογικής θανάτου, αλλά μειονότητες κυνηγημένες που, με
μια αντισυμβατική αντίληψη περί της ευημερίας, αντιστέκονται στις τελευταίες παραμορφώσεις της ζωής. Αν το καλοσκεφθούμε η καταλήστευση των
πόρων, η επιβολή μονοκαλλιεργειών, η κατανάλωση και η στρατικοποίηση των
εδαφών, κατεστραμμένων από τα μεγάλα έργα, έχουν την αρχή τους στην συνέχιση
της αποικιακής πολιτικής, πιστόλι που καπνίζει στα χέρια μεγάλων εργοδοτικών
ομίλων, που επέτρεψε την γέννηση της
καπιταλιστικής ανάπτυξης, στην οποία είναι σε θέση να αντισταθούν μόνο εκείνες οι δυνάμεις που συνδυάζουν τον
αγώνα ενάντια στην καταστροφή του περιβάλλοντος με την δημιουργία εναλλακτικών κοινωνικών, στο κυρίαρχο μοντέλο
ανάπτυξης, συστημάτων, τα οποία δεν έχουν την πρόθεση να επιτρέψουν την απάτη
της πράσινης οικονομίας. Από την μαρτυρική Rojava στα εδάφη του Mapuche ,
στις ακτές της Απουλίας , στους δρόμους της Γαλλίας, που βάφονται κίτρινοι
ενάντια στις « μεταρρυθμίσεις» και σπάζουν την ακινησία της εθνικής ενότητας ενάντια στον ισλαμικό κίνδυνο. Από την Χιλή
στην Βολιβία σε όλες τις κοινότητες που μάχονται ενάντια στην καταστροφή του περιβάλλοντος που προκαλούν «τα έργα» των
μεγάλων εταιριών, ενός αγωγού αερίου, ενός λιμανιού, ενός τρένου που κινείται
με μεγάλη ταχύτητα. Μια μόνο κραυγή φαίνεται
ικανή να διαρρηγνύει την φλυαρία περί οριστικής παράδοσης στον
παντοδύναμο καπιταλισμό. Εσύ λες ότι πάντα έτσι πήγαιναν τα πράγματα. Ότι κατά
περιόδους η φύση απελευθερώνει ανεξέλεγκτες δυνάμεις. Δεν ήταν όμως πάντα έτσι τα πράγματα. Ποτέ άλλοτε,
όπως σ’ αυτή την χρονική περίοδο, μια χούφτα άνθρωποι κατευθύνουν τις τύχες
όλων μας. Στους δρόμους της Ρώμης κάνουν βόλτα τα αγριογούρουνα. Στους κάδους
των σκουπιδιών μας κάνουν αγώνες χαμηλής πτήσης οι γλάροι. Τα ποντίκια και οι
λύκοι διεκδικούν τους ίδιους χώρους και
ίδια μέσα συντήρσης. Δεν είναι όλα αυτά
τουριστικές ατραξιόν. Είναι προκεχωρημένοι τομείς των καινούργιων μικροβίων,
που ο πυρετός του πλανήτη έχει ξυπνήσει. Είναι σημάδι της κακής κατάστασης στην
οποία βρίσκεται το δικό μας και το δικό τους περιβάλλον ζωής, του πόσο αδύναμο
είναι πια το ανοσοποιητικό σύστημα του καθενός μας. Το γεγονός ότι σ’ εμάς τους
δυτικούς δεν ανακαλείται πια ο αρχέγονος
φόβος για τις νυχτερίδες και τα ερπετά
δεν σημαίνει ότι δεν είναι η ανώμαλη συμβίωση των ανθρώπων με τα άλλα
είδη, που προκαλεί τις συνεχείς
επιδημίες. Δεν σημαίνει ότι το πρόβλημα δεν εντοπίζεται στις αυθαίρετες «
παραγωγικές» μας επεκτάσεις. Το ζωάκι που κρέμεται από την κορυφή μιας σπηλιάς δεν θα μπορούσε να μας βλάψει αν
δεν παραβιάζαμε τον ζωτικό του χώρο. Όλες αυτές οι δραστηριότητες είναι δεμένες στην καπιταλιστική λογική της
καταστροφής των συνθηκών ζωής των οικοσυστημάτων. Αυτή η επαναλαμβανόμενη
κατάσταση κλιματικής κρίσης, θα
αποτελέσει την αφορμή για την παραγγελία και την παραγωγή του καινούργιου
εμβολίου, μέχρι να εξαντληθούν και τα τελευταία αποθέματα του και μετά πάλι από
την αρχή. Ακόμα θα έπρεπε να μας μιλήσουν οι τυφλοί του Brughel , αν και από
την τελευταία αποτυχημένη επανάσταση, φαίνεται πως έγινε πια αδύνατο,
ακόμα και μόνο σαν σκέψη, να
απελευθερωθούμε από τον ιό του παραγωγισμού που ευδοκιμεί στον δικό
μας τρόπο ζωής. Παρόλα αυτά η μυθοποίηση της επιστημονικής
και τεχνολογικής προόδου απέδειξε περίτρανα, όχι μόνο το πόσο βλαβερή είναι ,αλλά και το πόσο
συσκοτίζει τις μορφές γνώσης , που δεν είναι προσδεμένες στους ισολογισμούς των εταιριών. O απαστράπτων
γίγαντας της παραγωγής και της
παγκόσμιας αγοράς στηρίζεται πάνω σ΄έναν
κόσμο εκμετάλλευσης, μιζέριας, και περιβαλλοντικής υποβάθμισης , ο οποίος του εγγυάται την «ομαλή» λειτουργία. Το να βρούμε τους τρόπους να σταματήσουμε να
τον στηρίζουμε και να τον δούμε να καταρρέει δεν είναι πια έργο της κατάληψης
των χειμερινών ανακτόρων . Ίσως θα χρειαστεί να τον θρυμματίσουμε σε
περισσότερα σημεία, να του προκαλέσουμε ζημιές, έτσι ώστε να διαβρώσουμε τα
θεμέλια του. Θα πρέπει να αποκτήσουμε, και πάλι, την γνώση του τρόπου
λειτουργίας του στην λογική ενός συστηματικού σαμποτάζ, αφαιρώντας τον από τα
χέρια ειδικών, που βρίσκονται στην υπηρεσία των εργοδοτών. Όσο κι αν φαίνεται
δύσκολο πρέπει να κάνουμε κάτι άμεσα. Πρέπει να σταματήσουμε να σιγοντάρουμε
όποιον μιλάει για φυσική καταστροφή και σπέρνει την ελπίδα ότι θα είναι η
υπεύθυνοι της καταστροφής εκείνοι που θα
βρούνε τις λύσεις. Όποιον παρουσιάζει τη
δραματική κατάσταση του πλανήτη και βρίσκει, ως προσφορότερο τρόπο για την
αποκατάσταση της ζημιάς, την διατήρηση της παρούσας κατάστασης. Αν εσύ ήσουν
ζωντανός θα μπορούσες να αποκαλύψεις την απάτη που είναι κρυμμένη πίσω από της
βιομηχανικές καινοτομίες, που θα
μπορούσαν, δήθεν, να καθαρίσουν την ατμόσφαιρα από τα δηλητηριώδη αέρια. Για
παράδειγμα θα μπορούσες να μου εξηγήσεις πως λειτουργεί ένας κινητήρας και από
τι τροφοδοτείται, η τόσο θαυμαστές, ηλεκτρικές μηχανές, τελευταία ανακάλυψη της
πράσινης αισχροκέρδειας. Πως κάτω από το λάχανο των παραμυθιών θα βρισκόντουσαν
όμορφες και έτοιμες η μπαταρίες , που
έχουν τα πάντα, εκτός από την ιδιότητα του να μην μολύνουν. Με την δική σου
βοήθεια θα μπορούσαμε να καταλάβουμε πόση ενέργεια μας χρειάζεται για να τις
παράγουμε, από τι τροφοδοτούνται, πόσες μας χρειάζονται. Θα μάθουμε ότι η πρώτη
ύλη δεν είναι το μαγικό φίλτρο. Πως αν και το παραμύθι έχει ως πρωταγωνιστές
παιδιά, αυτά δεν περνούν τις μέρες τους ζώντας περιπέτειες, αλλά εξάγοντας
κοβάλτιο για μερικά ψιλά και ότι πεθαίνουν πολλά απ’ αυτά. Ότι είναι παιδιά από
την Αφρική πολύ μικρής ηλικίας. Ότι οι εξαντλημένες μπαταρίες, μαζί με τα
τηλέφωνα και τις άλλες ηλεκτρονικές
συσκευές, θα γυρίσουν στις χώρες τους ως
ειδικά απορρίμματα, που είναι αδύνατον να καταστραφούν. Ότι στους
πολέμους για το πετρέλαιο θα προστεθούν και εκείνοι για τον καινούργιο
γκρίζο χρυσό. Πόλεμοι που έχουν ήδη αρχίσει και δεν είναι δύσκολο να τους
δούμε, στις μέρες μας, οχυρωμένοι πίσω από την αδιαφορία. Θα αρκούσε να μην
αποστρέψουμε το βλέμμα. Εάν εσύ υπήρχες ακόμα θα ήξερες ότι ένας απ’ αυτούς
προστέθηκε στην ομάδα των εγγονών σου. Ένας που βρήκε καταφύγιο στην μεγάλη
οικογένεια σου. Ελάχιστη ανταπόδοση που
δεν συνέβη κατά τύχη, και χάρη σε σένα και σε κείνη την ανοιχτή πόρτα του
σπιτιού μας που τους χώραγε όλους. Που ήρθε για να μας θυμίσει, με τα λίγα
χρόνια του, την μακρά ιστορία της χώρας του που κουβαλάει στις πλάτες του,
ακόμα και με το αποικιακό όνομα του .
Ήρθε για να μας θυμίσει το ανοιχτό χρέος μας, απέναντι τους, που συνεχίζει να
συσσωρεύεται πάνω στον παρακμάζοντα πολιτισμό μας. Που θα μπορούσε να χαίρεται,
μαζί με τους με τους συντρόφους του, του
ορφανοτροφείου της Κινσάσα, τους καρπούς της γενναιόδωρης γης τους, αν δεν είχε
γίνει λεία των ορέξεων της αγοράς μας, των μεθόδων διαφθοράς και των πολέμων
μας. Γη που θα μπορούσε να μας « μολύνει» με άλλου τύπου ομορφιά και άλλους
ορίζοντες πραγματικού νοήματος. Προτού η
πρόοδος ολοκληρώσει το προσβλητικό, για τη ζωή, έργο της. Μην εκπλαγείς που με
διάφορους τρόπους πεθαίνουμε, στον κόσμο, στο βωμό της θεάς κατανάλωσης. Δεν θα
μπορούσες ποτέ να το φανταστείς στην εποχή σου, που ήταν ένας διαρκής αγώνας
για τα απαραίτητα. Τώρα που η μανία της καπιταλιστικής παραγωγής καθάρισε τις
πολλές ομίχλες, μπορούμε να δούμε, με κάποια νηφαλιότητα, πόσο τα κράτη με τα
σύνορα, την ιδιοκτησία της γης, τα συρματοπλέγματα, την παραγωγή με την
εκμετάλλευση της εργασίας και των εδαφών, τις βιοτεχνολογίες, έθεσαν σε
αμφισβήτηση την συνέχιση της ζωής. Ίσως ήρθε η ώρα να γιορτάσουμε την αποτυχία
αυτής της θανατομηχανής που καμία οικολογική εκδοχή δεν μπορεί να ξεθάψει . Να
δυσκολέψουμε την λειτουργεία της . Ακόμα και χωρίς τις λεπτές επεξεργασίες των
προγραμμάτων. Έφτασε πια ο καιρός. Για τους « μη κανονικούς», τους παράνομους,
τους παρίες, τους indios, τους κομμουνάρους. Αυτή η ζύμη που μπορεί να μας
άρει στο ύψος μια καινούργιας ιστορίας ,
εξολοκλήρου ανθρώπινης.
