Το άρρητο ως προνομιακό πεδίο άσκησης της βιοπολιτικής του κεφαλαίου

του Σωτήρη Ασήμιαδη 

Ένα από τα πιο διαδεδομένα στερεότυπα πάνω στα οποία βασίστηκε η η ηγεμονία του νεοφιλελευθερισμού , υπήρξε η δήθεν αδιάρρηκτη σχέση  καπιταλισμού και δημοκρατίας.

   Η σχέση αυτή θα μπορούσε να συμπυκνωθεί στο σχήμα, η αγορά αποτελεί conditio sine qua non της δημοκρατίας.  Με άλλα λόγια δεν μπορεί να υπάρξει κανενός είδους  δημοκρατική θέσμιση χωρίς το κοινωνικό-οικονομικό υπόστρωμα της οικονομίας της αγοράς .

       Η βεβαιότητα αυτή , της οποίας φορείς δεν υπήρξαν μόνο συντηρητικοί διανοούμενοι αλλά και πολλοί κεντροαριστεροί , φαίνεται πως αποδομείται  τα τελευταία χρόνια και προϊούσης της καπιταλιστικής κρίσης αποδεικνύεται ότι η σχέση καπιταλισμού και δημοκρατίας δεν υπήρξε παρά μια πρόσκαιρη coincidentia oppositorum

        Είναι  νομίζω προφανές ότι μέσω της κρίσης υπερσυσσώρευσης , της οποίας τα αποτελέσματα ζούμε καθημερινά ,εγκαθιδρύεται  ένα καινούργιο καπιταλιστικό παράδειγμα, που δεν αποτελεί μια απλή επιστροφή σε έναν πρεκενσυανό καπιταλισμό , αλλά ένα υβριδικό μείγμα του καπιταλισμού της απόλυτης και του καπιταλισμού της σχετικής υπεραξίας σε συνδυασμό με τις πιο εξελιγμένες μορφές κοινωνικής πειθάρχησης .

     Στο καινούργιο αυτό παράδειγμα η δημοκρατία , νοούμενη έστω και ως οριοθετημένη αυτονομία του δήμου , καθίσταται περιττή ή ακριβέστερα «επικίνδυνη».

Με άλλα λόγια , όπως εύστοχα επισημαίνει  ο WOLFRANG STREEK¹  στο βιβλίο  «Κερδισμένος χρόνος η αναβληθείσα κρίση του δημοκρατικού καπιταλισμού» , κλείνει οριστικά ο κύκλος της εξαναγκαστικής σχέσης   καπιταλισμού και δημοκρατίας  η οποία δεν υπήρξε ,  παρά , αποτέλεσμα ενός εύθραυστου κοινωνικό-ταξικού   συμβιβασμού , υπό την πίεση  συγκεκριμένων ταξικό-πολιτικών συσχετισμών. 

      Είναι απόλυτα σαφές  ότι η επικράτηση , στο συλλογικό φαντασιακό , της άποψης ότι ο καπιταλισμός ταυτίζεται με τη δημοκρατία βασίστηκε στην εκούσια και σχεδιασμένη επιβολή μιας συλλογικής ιστορικής αμνησίας

      Η καπιταλιστική συσσώρευση  , αρχής γενομένης , από την πρωταρχική συσσώρευση (όπως αναλύεται  στο περίφημο 13^ο κεφάλαιο του  «κεφαλαίου του Μαρξ» ) αναπτύχθηκε και εξελίχθηκε μέσω βίαιων μορφών και άγριας εκμετάλλευσης της εργατικής τάξης , αλλά και παντελούς έλλειψης έστω και στοιχειωδών δικαιωμάτων .

      Είναι επίσης γνωστό ότι ο καπιταλισμός , στην ιστορική του διαχρονία , υπήρξε ως επί το πλείστον «αντιδημοκρατικός» , δεδομένου ότι υιοθέτησε βίαιες και αυταρχικές μορφές πολιτικής και κοινωνικής επιβολής . Ακόμα και στα σύντομα , με όρους ιστορικού χρόνου , διαστήματα στα οποία εξαναγκάστηκε να υιοθετήσει «δημοκρατικές» μορφές πολιτικής έκφρασης , το έκανε οριοθετώντας εξ’υπαρχής  και εξασφαλίζοντας  το σκληρό πυρήνα της κεφαλαιακής κυριαρχίας  και τους όρους αναπαραγωγής της.  Άλλωστε και τα δημοκρατικότερα ακόμα συντάγματα , υπήρξαν αποτέλεσμα ενός ηγεμονευόμενου συμβιβασμού και εμπεριείχαν,   απ΄το συντακτικό τους   ακόμα momentum , τη δυνατότητα αναστολής τους πάντοτε με απόφαση του κυρίαρχου .

            Ο μεταφορντικός καπιταλισμός²   ανατρέπει , σε εξαιρετικά σύντομο χρονικό διάστημα ,  όλες τις σταθερές του φορντικού μοντέλου συσσώρευσης και οργάνωσης  της εργασίας , αλλά και κατ’επέκταση τις πολιτικό-θεσμικές  εκφράσεις αυτού του μοντέλου

          Οι χώροι αξιοποίησης της αξίας οριζοντιοποιούνται δημιουργώντας ένα πολύμορφο και πολυκερματισμένο εργασιακό σύμπαν που αποτελείται από επισφαλώς εργαζόμενους , πρεκάριους , απασχολήσιμους και ανέργους , των οποίων η κοινωνική πειθάρχηση δεν βασίζεται , κατά κύριο λόγο , στην απαρασάλευτη ιεραρχία του φορντικού εργοστασίου αλλά στη γενικευμένη εσωτερίκευση του φόβου που οφείλεται στην επισφάλεια και το δανεισμό .

         Ο τυπικός εργαζόμενος αυτού του μοντέλου είναι ο «γυμνός» εργαζόμενος του Μαρξ του οποίου το βιοπολιτικό αντίστοιχο είναι ο homo sacer, όπως τον περιγράφει o Giorgio Agamben . Ο εργαζόμενος – «πολίτης» αυτός κινείται σε ένα κατώφλι αδιακρισίας ανάμεσα στο νόμιμο και στο παράνομο ,η διάκριση των οποίων ρευστοποιείται, καθιστώντας εύκολη τη μετακίνηση από το ένα στο άλλο και   δημιουργώντας τις συνθήκες ενός περιληπτικού αποκλεισμού. Εγκαλείται δε, από ένα σύνθετο πλέγμα ιδεολογικών μηχανισμών , ως «παράνομος»  ή εν δυνάμει «παράνομος» με αποτέλεσμα να είναι ευκολότερα πειθαρχήσιμος.

         Οι εν εξελίξει μετατροπή του εργαζόμενου σε ανασφαλή και φοβικό  homo sacer ,  τον κάνει να προσμοιάζει ,  mutatis  mutandis, με τους «μουσουλμάνους»  του Άουσβιτς που ήταν  μια κατηγορία κρατουμένων των στρατοπέδων οι οποίοι παραδομένοι στη μοίρα , έφθαναν σε τέτοιο σημείο εξαθλίωσης και συναισθηματικής απογύμνωσης που τους καθιστούσε παθητικούς αποδέκτες εντολών , έχοντας μάλιστα απολέσει την ιδιότητα του ομιλούντος υποκειμένου και διαθέτοντας μόνο σώματα τα οποία υφίστανται «βουβά»  την καθημερινή φρίκη  του στρατοπέδου .

              Μέσα σ’ αυτές τις , ταχύτατα διαμορφούμενες , συνθήκες η δημοκρατία μετατρέπεται σε ένα κενό σημαίνον η ακριβέστερα σε ένα επί-πλέον σημαίνον σε έναν ωκεανό  κοινωνικής ανισότητας , διάχυτου φόβου και ανασφάλειας

           Η πολική έκφραση του κεφαλαίου , στη παρούσα φάση , αποτελεί ένα είδος εικονικής δημοκρατίας  που εξαντλείται στην αναπαράσταση προδιαγεγραμμένων ρόλων , στο πλαίσιο ενός τελετουργικού το οποίο , υποτίθεται ότι προσδίδει κύρος και νομιμοποιεί αποφάσεις που λαμβάνονται αλλού . 

        Η de facto , μάλιστα ,απίσχανση της δημοκρατίας κυρίως σε ότι αφορά το επίπεδο των δικαιωμάτων αλλά και της πάλαι ποτέ αναδιανεμητικής λειτουργίας του κράτους , μετατρέπεται σταδιακά σε de iure  κανονικοποίηση των σχέσεων ισχύος , με αιχμή του δώρατος την συνταγματοποίηση αγοραίων προταγμάτων και συμφερόντων.

       Νομίζω , εν κατακλείδι , πως μια αριστερή απάντηση στα παραπάνω δεν πρέπει επουδενί   να βασίζεται στη λογική ενός , αναντοίστιχου  με την περίοδο , νεοσυνταγματισμού, που επικαλούμενος “testi sacri”  τα οποία , εκτός των άλλων , έχουν παντελώς απαξιωθεί πρωτίστως απ’τον κυρίαρχο , κινείται ως εκκρεμές ανάμεσα σε μια καθημαγμένη  κοινωνία και έναν αποστεωμένο λεγκαλισμό . 

         Κύριος ρόλος ενός αριστερού πολιτικού υποκειμένου γίνεται , δεδομένων των συνθηκών , η προσπάθεια έκφρασης των πληθυντικών αναγκών  των κυριαρχούμενων και πρωτίστως εκείνων των τμημάτων τους που στην Ιταλία προσδιορίζονται ως τα τρία p . ( Poveri , Precari, Periferici)

        Σε διαφορετική περίπτωση η κυριαρχούμενοι θα συνθλιβούν στις συμπληγάδες μιας θεοποιημένης αγοράς  ή θα αποτελέσουν πρώτη ύλη μιας , εξαιρετικά ισχυρής πια , ακροδεξιάς αφήγησης  που επικαλούμενη ένα εξιδανικευμένο «εθνικό» παρελθόν  σχεδιάζει ένα εφιαλτικό μέλλον .

1 “il  tempo guadagnato la crisi rinviata del capitalismo democratico” feltrinelli 2013

2 Όταν ο Καρλ Σμιτ σύναντησε τον Ευριπίδη άρθρο Σ.Ασημιάδη στο blog Oι λύκοι στην πόλη

Σωτήρης Ασημιάδης